صفحه اصلي

تعداد بازديد:

17709

امتياز:

2

محبوبيت:

چاپ اين مطلب اظهار نظر امتيازدهي به اين مطلب ارسال به دوستان
 تاريخ مطلب : چهارشنبه19/10/86

چگونه يک طرح پژوهشي بنويسيم ؟
برای انجام هر نوع پژوهشی، اولین و اساسی ترین گام، تهیه طرحی جامع و کامل در این زمینه می باشد. معمولا انجام این مرحله برای بسیاری از پژوهشگران بسیار مشکل می باشد. گروهی معتقدند که تهیه طرح پژوهشی، در واقع، «جهت یابی پژوهشی» می باشد، به این معنا که پس از تهیه طرح، پژوهشگر فقط باید خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نماید.

    براي انجام هر نوع پژوهشي، اولين و اساسي ترين گام، تهيه طرحي جامع و کامل در اين زمينه مي باشد. معمولا انجام اين مرحله براي بسياري از پژوهشگران بسيار مشکل مي باشد. گروهي معتقدند که تهيه طرح پژوهشي، در واقع، «جهت يابي پژوهشي» مي باشد، به اين معنا که پس از تهيه طرح، پژوهشگر فقط بايد خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نمايد. مقدمه براي انجام هر نوع پژوهشي، اولين و اساسي ترين گام، تهيه طرحي جامع و کامل در اين زمينه مي باشد. معمولا انجام اين مرحله براي بسياري از پژوهشگران بسيار مشکل مي باشد. گروهي معتقدند که تهيه طرح پژوهشي در واقع، «جهت يابي پژوهشي» مي باشد، به اين معنا که پس از تهيه طرح، پژوهشگر فقط بايد خود را ملزم بداند که در چارچوب طرح نوشته شده حرکت نمايد. با توجه به گسترش دوره هاي کارشناسي و کارشناسي ارشد در دانشگاه هاي استان و نياز دانشجويان و نيز ساير پژوهشگران آزاد و شاغل در دستگاههاي دولتي و خصوصي نگارنده سعي نموده است که به زبان ساده و با توضيح و بيان مطلب در حد متعارف - با توجه به محدود بودن صفحه نشريه- رئوس مطالب مربوط به تهيه و تنظيم طرح هاي پژوهشي را ارايه نمايد.

1.تعريف تحقيق يا پژوهش :کلمه «تحقيق» در فرهنگ فارسي معين، رسيدن، درست کردن، پژوهيدن، پژوهش بررسي، مطالعه، حقيقت، واقعيت تعريف شده است.در لغت نامه دهخدا اين کلمه را «کُنه مطلب رسيدن، واقع چيزي را به دست آوردن» معنا کرده است. در اصطلاح علمي تحقيق يا پژوهش عبارت است از به کار گرفتن روش هايي منطقي و دقيق توام با طرح و انديشه براي کشف حقيقت. پژوهنده با انجام کارهاي پژوهشي منظم سعي بر اين دارد واقعيت هاي پيرامون خود را به درست و صحيح شناخته و روابط حاکم بين امور را پيدا نمايد و در نهايت، پاسخ سوالهاي خود را يافته و راه حل مشکل و مسئله را پيدا کند.

2.انواع تحقيق: با توجه به انگيزه پژوهنده در انجام يک کار تحقيقي، مي توان تحقيق را به دو نوع بنيادي و کاربردي تقسيم بندي نمود.

 الف- تحقيق بنيادي- در اين نوع تحقيق، پژوهشگر توجه اي به قابل استفاده بودن نتايج حاصل، در مسايل زندگي ندارد. کشف حقيقت و ارايه اطلاعات جديد انگيزه وي در پژوهش بوده حُسن و قُبه يافته ها مورد توجه نمي باشند. (اگرچه در بيشتر موارد کشف حقايق حاصل از اين نوع تحقيقات ممکن است در زمان انجام تحقيق، کاربردي نداشته و مورد توجه قرار نگيرد ولي، اغلب پس از گذشت مدتي نتايج تحقيقات بنيادي به صورت کاربردي مورد استفاده قرار مي گيرد).

ب.تحقيق کاربردي- اين نوع تحقيق به منظور يافتن پاسخ براي مشکلات اجتماعي و انساني انجام گرفته و هدف پژوهشگر برخورد و ارايه راه حل براي آنها مي باشد. نظير شناخت عواملي که باعث کم کاري و رشوه گيري در يک سازمان مي شود و يافتن راه حل براي آن.

3.فرضيه تحقيق: فرضيه، بياني است حدسي يا علمي و مبتني بر دانش و آگاهي هاي قبلي پژوهشگر که، روابط بين دو يا چند متغير را مورد بررسي قرار مي دهد. وقتي فرضيه اي را عنوان مي کنيم در حقيقت مي گوييم «اگر شرايط چنين و چنين رخ دهد، نتايج چنان و چنان خواهد شد». (فرضيه در واقع حالت خاصي از نظريه(تئوري) است. پژوهشگر با آزمون فرضيه، نظريه را شکل داده و دانش و آگاهي جديدي را توليد مي نمايد).با توجه به اين که فرضيه بياني حدسي در باره روابط بين دو يا چند متغير است. لذا، بايد با آزمايش سنجيده شود. يعني پژوهشگر در جريان تحقيق حدس هاي خود را امتحان مي کند تا، علت واقعي مشکل را يافته و راه حل درست را پيدا نمايد. اشاره شد که پژوهشگر براي بيان چگونگي روابط بين متغيرها فرض هايي را مطرح ساخته و روابط متغيرها را معمولا مورد بررسي و دستکاري قرار مي دهد. حالت هاي مختلف چگونگي روابطي که ممکن است بين متغيرها وجود داشته باشد به شرح زير است:

الف. فرضيه بررسي تفاوت تاثير- در اين فرضيه پژوهشگر به دنبال بررسي و مقايسه تفاوت تاثير دو يا چند متغير مستقل بر متغير وابسته مي باشد. مثال هايي از اين نوع فرضيه عبارتند از «بررسي نقش بکارگيري مديريت آمرانه و يا مديريت بر اساس مشورت با کارکنان و تاثير آن بر بازدهي کارخانه». يا «ميزان فشار رواني بر پرستاران بخش هاي مراقبت هاي ويژه با ميزان فشار رواني بر پرستاران بخش هاي داخلي و جراحي تفاوت ندارد». و يا «ميانگين نمره هاي دانشجوياني که با روش «الف» آموزش داده مي شوند از ميانگين نمره هاي دانشجوياني که به روش «ب» آموزش مي بينند بيشتر است». در اين گونه پژوهش ها براي آزمون فرض ها، نتايج به دست آمده از آزمون هاي آماري را با استفاده از مفاهيم آمار استنباطي مورد تجزيه و تحليل قرار مي دهند.اگر تفاوت تاثير را [1]D و خطاي آماري را [2]E در نظر بگيريم، رابطه آماري و رياضي اين نوع فرضيه ها به صورت خواهد بود.

ب. فرضيه بررسي ميزان همبستگي و رابطه چند متغير- در اين نوع از فرضيه ها پژوهشگر ميزان رابطه همبستگي و جهت آن بين دو يا چند متغير را بررسي و مطالعه مي نمايد. يعني پژوهشگر صرفاً درصدد کشف مقدار (شدت) و جهت همبستگي متغيرهاي مورد مطالعه مي باشد و نه يافتن رابطه علت و معلولي بين آنها. مثال «ميزان آگاهي بيماران قبل از جراحي با ميزان اضطراب آنها ارتباط دارد»و يا «بررسي پرداخت پاداش نقدي و رابطه ي آن با پيشرفت کار».در پژوهش هايي با اين گونه فرض ها، نتايج به دست آمده از آموزن هاي آماري مي تواند صفر تا يک باشد. «صفر» به معني نبودن رابطه همبستگي و «يک» بيانگر وجود رابطه همبستگي بسيار زياد(صددرصد) بين متغيرها مي باشد. اگر ارتباط و همبستگي بين متغيرها مستقيم (همسو) باشند همبستگي مثبت (+) و اگر بين متغيرها ارتباط معکوس وجود داشته باشد همبستگي منفي (-) خواهد بود. به عبارت ديگر اگر افزايش يک متغير باعث افزايش متغير ديگر شود و برعکس، مي گويند بين دو متغير رابطه مستقيم وجود دارد، و اگر افزايش يک متغير باعث کاهش متغير ديگر شود و برعکس، در اين حالت مي گويند بين دو متغير ارتباط معکوس وجود دارد. (مثال رابطه مستقيم، درآمد و پس انداز و مثال رابطه معکوس پس انداز و مصرف مي باشند.)اگر C[3] نشانه همبستگي وE[4]  خطاي آماري باشد، در صورت عدم وجود رابطه بين متغيرها  و در صورت وجود رابطه خواهد بود.پ. فرضيه بررسي وجود رابطه علت و معلولي- در اين قبيل از فرضيه ها، پژوهشگر به دنبال کشف و تعيين وجود رابطه علت و معلولي بين دو يا چند متغير است. به بيان ديگر هدف وي فقط تعيين ارتباط و همبستگي دو يا چند متغير نيست بلکه، ولي مي خواهد بيان کند که متغيري (يا متغيرهايي) علت به وجود آمدن متغير ديگر است. مثال «علت پيشرفت دانشجويان رشته علوم اجتماعي هوش آنان مي باشد». يا «بررسي علل سقوط هواپيما شرکت الف در مسير پرواز به شهر ب» و «بررسي علل ورشکستگي شرکت ج»در اين گونه پژوهش ها نيز براي آزمون فرض ها، نتايج به دست آمده از آزمون هاي آماري را با استفاده از مفاهيم آمار استنباطي مورد تجزيه و تحليل قرار مي دهند.اگر R[5] نشانه علت يک پديده و E خطاي آماري باشد، بيان آماري مسئله عبارت خواهد بود از

4. بيان فرضيه (موضوع تحقيق):موضوع تحقيق ممکن است از تجربه هاي انسان سرچشمه بگيرد که در اين صورت بايد فرضيه اي ساخته و اين تجربه ها را در چارچوب فرضيه آزمون نمود. دومين منبع فرضيه، استفاده از نظريه هاي علمي است و سومين آبشخور فرضيه، بررسي پژوهش هاي ديگران و ادامه راه آنها مي باشد.مهمترين اقدام در کار پژوهش بيان موضوع مورد نظر به صورت علمي مي باشد. يعني مسئله مورد نظر را بايد به صورتي مطرح نمود که روشن و گويا بوده و دامنه آن محدود باشد تا بتوان آن را در بوته آزمون قرار داد. مثال، انتخاب عنوان «بررسي وضعيت اقتصادي در پيشرفت تحصيلي دانش آموزان» قابليت پژوهش ندارد، چون مسئله مطرح شده کلي و مبهم است. «وضعيت اقتصادي» عنواني گويا نيست و ابهام زيادي دارد. هم چنين عنوان «دانش آموز» شامل کليه کساني مي باشد که در مقاطع مختلف ابتدايي، راهنمايي و دبيرستان تحصيل مي نمايند. و نيز محيط پژوهشي (مکاني که پژوهش در آن انجام مي شود) بسيار گسترده است. براي اين که پژوهش قابل اجرا باشد بايد عنوان آن را به صورت زير تغيير داد. مثال «بررسي وضعيت اقتصادي خانواده هاي کارمند، در پيشرفت تحصيلي دانش آموزان سال دوم راهنمايي مدارس دولتي شهرستان بابل»5.فرضيه صفر (فرضيه پوچ يا آماري)فرضيه صفر در برابر (تقابل) فرضيه تحقيق قرار دارد. در فرضيه تحقيق، وجود «تفاوت» يا «همبستگي» و يا «رابطه علت و معلولي» بين چند متغير مطرح مي گردد. فرضيه صفر مي گويد «تفاوت»، «همبستگي» و يا «رابطه علت و معلولي» بين متغيرها وجود ندارد. مگر آن که با ارايه دلايلي بتوان وجود آنها را آزمون و اثبات نمود.فرضيه پوچ يا آماري (فرضيه صفر) در واقع، هدفش رد فرضيه تحقيق مي باشد. اگر اين فرضيه پس از آزمون تاييد شود و مورد پذيرش قرار گيرد، به معني آن است که فرضيه تحقيق رد شده و از نظر آماري معنا ندارد. اگر فرضيه پوچ پس از آزمودن رد شود، اين امر، بيانگر آن است که فرضيه تحقيق مورد قبول بوده و از نظر آماري قابل پذيرش است. به مثال هايي از فرضيه تحقيق و فرضيه صفر(فرضيه پوچ يا آماري) توجه فرماييد:فرضيه تحقيق: «بين پرداخت پاداش نقدي به کارگران کارخانه الف و بازدهي کارخانه همبستگي وجود دارد» فرضيه پوچ: «بين پرداخت پاداش نقدي به کارگان کارخانه الف و بازدهي کارخانه همبستگي وجود ندارد».ف. ت: «بين تدريس به روش الف و تدريس روش ب تفاوت وجود دارد».ف. پ: «بين تدريس روش الف و تدريس روش ب تفاوت وجود ندارد».ف. ت: «ضعف آموزشي خلبان موجب سقوط هواپيماي شرکت الف در مسير پرواز شهر آ به شهر ب شده است».ف. پ: « ضعف آموزشي خلبان موجب سقوط هواپيماي شرکت الف در مسير پرواز شهر آ به شهر ب نشده است».ف. ت: سربازان بي سواد، بعد از خدمت سربازي، باسواد شده، مهارتي کسب نموده و روحيه همکاري در آنها تقويت مي گردد».ف. پ: «رفتار سربازان بي سواد، قبل و بعد از خدمت سربازي يک سان بوده و تغييرات مهمي در آنها به وجود نمي آيد».ف. ت: «نظام جديد آموزش و پرورش باعث مي شود تا دانش آموزان به استعدادهاي دروني خود بيشتر از توجه به قبولي در دانشگاه ها اهميت دهند».ف. پ: «نظام جديد آموزش و پرورش نتوانسته موجباتي را فراهم سازد تا دانش آموزان به استعدادهاي دروني خود بيشتر از توجه به قبولي در دانشگاه ها اهميت دهند».رابطه رياضي بين متغيرها در فرضيه صفر:الف. در مورد «تفاوت» مي باشد، يعني بين عملکرد متغيرها تفاوتي نيست.ب. در مورد «همبستگي»  مي باشد، يعني بين متغيرها رابطه همبستگي وجود ندارد.پ. در مورد «رابطه علت و معلولي» مي باشد، يعني بين متغيرها رابطه علت و معلولي وجود ندارد.

6. تعريف متغير: متغيرها، آن شرايط يا خصوصياتي هستند که بتوانند تغيير نمايند. مثلاً در پژوهش «بررسي ميزان فشار رواني در پرستاران شاغل در بخش مراقبت هاي ويژه بيمارستان هاي دولتي تهران و ارتباط آن با کيفيت مراقبت هاي پرستاري ارايه شده توسط آنها». موارد زير جزو متغيرهايي هستند که بايد مورد مطالعه قرار گيرند.

 الف. ميزان فشارهاي رواني               ب. کيفيت مراقبت هاي پرستاري

متغيرها از نظر نقشي که در تحقيق دارند به سه دسته تقسيم مي شوند:

الف. متغير مستقل يا تاثيرگذار- اين متغير در تغييرات خود مستقل بوده و به ساير عوامل پژوهش دستکاري و کنترل مي کند تا رابطه علت و معلولي انها را با متغير ديگر- در موقعيتي ويژه- مشاهده و بررسي نمايد. در مثال بالا «ميزان فشار رواني» پرستاران، متغير مستقل است.

ب.متغير وابسته يا تاثيرپذير- آن شرايط و ويژگي اي است که وقتي پژوهشگر، متغير مستقل را در موضوع تحقيق وارد يا خارج نموده و يا آن را تغيير مي دهد، ظاهر يا محو شده و يا تغيير نمايد. به بيان ديگر متغير وابسته به خودي خود وجود نداشته و محصول اِعمال و يا تغييرات متغير مستقل است. در مثال بالا «کيفيت مراقبت هاي پرستاري» متغير وابسته است.

پ. متغيرهاي ناخواسته (نامربوط)- در تحقيات علوم تجربي(مادي)، تمام متغيرها تحت کنترل پژوهشگر مي باشد. به بيان ديگر دانشمندان علوم مادي با پديده هايي رو به رو هستند که فيزيکي بوده و در کنترل آنهاست. ولي، در تحقيقات علوم انساني که موضوع اساسي آن «رفتار» انسان به طور کلي است، متغيرهاي ناخواسته زيادي وجود دارند که کنترل تمام آنها غيرممکن مي باشد.متغيرهاي ناخواسته متغيرهايي هستند که، يا مورد نظر پژوهشگر نبوده و يا وي قادر به کنترل آنها نمي باشد ولي، بر نتيجه تحقيق تاثير مي گذارد. در مثال ياد شده، سن پرستاران، جنس پرستاران، نوع بيماران بستري در بخش، مديريت بيمارستان و سطح استانداردهاي بيمارستان، جزو متغيرهاي ناخواسته مي باشند که، بر کيفيت کار پرستاران تاثير مي گذارد و چنانچه کنترل و يا حداقل شناسايي شوند نتيجه پژوهش را غير قابل اعتماد خواهد ساخت.برخي از متغيرهاي ناخواسته قابل کنترل پژوهشگر نمي باشد ولي، بايد بايد آنها را شناسايي نموده و در قسمت «محدوديت هاي پژوهشي» به آنها اشاره نمايد. متغيرهاي ناخواسته اي هم وجود دارند که توسط پژوهشگر قابل کنترل مي باشد، اين قبيل متغيرها در واقع محدوديتي است که پژوهشگر خودش ايجاد مي نمايد. اين محدوديت ها بايد در قسمت «محدوديت هاي پژوهشگر» در پايان تحقيق اشاره شود.

7. زمينه و تاريخچه موضوع پژوهش (ادبيات پژوهش):در اين قسمت اهميت مسئله پژوهش شرح داده مي شود يعني، خواننده با مطالعه اين قسمت متوجه مي شود که به چه دلايلي لازم بوده و ضرورت داشته تا اين پژوهش انجام گيرد در اين بخش تاريخچه موضوع پژوهش توسط ديگران، نتايج مطالعات انجام گرفته در گذشته و کتاب ها، مجله ها، مقاله ها و ... و هر نوع بررسي انجام شده در باره موضوع تحقيق توسط ديگران مطرح مي شود.

8. سوال هاي ويژه پژوهش: قبلاً گفته شد که فرض هاي پژوهش بايد مورد آزمايش قرار گيرد و در نهايت مشخص شود که مورد قبول هستند يا خير. در برخي از پژوهش ها، طرح فرض ها به شکلي که بتوان از طريق آزمون هاي آماري، پذيرش يا رد آنها را آزمود ميسر نيست. در اين موارد فرض هاي تحقيق به صورت سوال مطرح مي شود که به آن «سوال هاي ويژه پژوهش» مي گويند. پژوهشگر، در پايان کار بايد قادر باشد به اين سوال ها پاسخي مناسب دهد. براي مثال، در ارتباط با موضوع «بررسي ويژگي هاي رواني- اجتماعي نوجوانان بزهکار» سوال ها مي تواند به صورت زير مطرح شود و پژوهشگر پس از انجام پژوهش پاسخ آنها را به دست خواهد آورد:الف. نوجوانان بزهکار داراي چه زمينه هاي فردي مشترک هستند؟ ب. نوجوانان بزهکار داراي چه زمينه هاي خانوادگي مشترک هستند؟پ. نوجوانان بزهکار داراي چه زمينه هاي اقتصادي مشترکي هستند؟

9. پيش فرض ها: پيش فرض ها بيانيه هايي درباره ويژگي هاي موضوع يا جامعه مورد بررسي هستند که درستي و اعتبار آنها پذيرفته شده و مورد قبول بوده و نيازي به استدلال ندارد. در واقع موضوع پژوهش و انجام آن بر اساس اين پيش فرض ها بنا شده است. پيش فرض ها مانند پايه هايي هستند که ساختمان پژوهشي بر روي آنها بنا ميگردد. چنانچه اين پايه ها وجود نداشته يا سست باشد کار پژوهشگر قابل نقد و ايراد بوده و مي توان وي را مورد سوال قرار داد. پژوهشگر بايد پيش فرض هاي مربوط به پژوهش خود را به خوبي شناسايي کرده و به صورت روشن و صريح بيان نمايد. به چند مثال زير توجه فرماييد: در ارتباط با موضوع تحقيق «ارزيابي کيفيت مراقبت هاي پرستاري» پيش فرض عبارت است از «بيماران نياز به مراقبت هاي پرستاري دارند و بدون اين مراقبت ها حياتشان در خطر است». يا در موضوع تحقيق «تاثير حرکت دادن بيمار در جلوگيري از تشکيل شدن لخته خون در رگ ها». پيش فرض عبارت است از «توقف خون و يا حرکت کند خون در رگ ها تشکيل لخته را تسريع مي کند». يا در تحقيق «مطالعه روش تدريس در يک دانشکده پرستاري». موضوع پيش فرض اين است «پرستاري مانند نظام هاي عملي ديگر احتياج به روش آموزشي دارد که دانشجو را قادر سازد تا دانش خود را در عمل به کار برد».

10. روش انجام پژوهشي: در کتاب هاي روس تحقيقي، روش هاي پژوهش به تفاوت از سه تا هشت روش ذکر شده است. در اين مقاله به هشت روش مزبور، به صورت خلاصه، اشاره مي شود.الف. روش پژوهش تاريخي- در تحقيقات تاريخي(منظور از کلمه «تاريخ» در اين روش مسايل مربوط به حوادث تاريخي نمي باشد) هدف اين است که، با جمع آوري اطلاعات قابل قبول و مستند، حقايق مربوط به يک موضوع خاصي در گذشته آشکار شود، مثال: «بررسي وضعيت صادرات و واردات ايران در دوران حکومت صفويه».«بررسي وضعيت اجتماعي زنان در دوره پهلوي اول»هر يک از دو موضوع فوق مي تواند مورد تحقيق قرار گيرد. در مورد اول محقق مي تواند به دنبال اين فرضيه باشد که صادرات و واردات ايران جهت نفوذ بيگانگان در ايران، رونق گرفت. و در مورد دوم، محقق به دنبال آزمون اين فرضيه مي رود که مثلا «آزادي به زنان براي از بين بردن هويت ديني صورت گرفته است».ب. روش پژوهش توصيفي- در اين روش، توصيف عيني حوادث و رويدادها مورد بررسي قرار مي گيرد. سرشماري هاي عمومي در کشور، جمع آوري عقايد و نظرهاي مردم در مورد يک موضوع يا يک فرد خاص و بررسي موقعيت هاي شغلي فارغ التحصيلان دبيرستان البرز تهران مواردي از پژوهش توصيفي مي باشند.پ. روش تحقيق موردي و زمينه اي- اگر پژوهشگر قصد انجام پژوهش در مورد موضوعي خاص يا زمينه اي ويژه را داشته باشد، استفاده از اين روش بسيار مناسب مي باشد. در اين روش، پژوهشگر «آن چه که هست» يا «واقعيت» را بطور گسترده و کامل مورد مطالعه و بررسي قرار داده و پس از تحليل توالي و روابط عوامل «آن چه که هست»، «آن چه که بايد باشد» يا «حقيقت» را ارائه مي دهد. به عنوان مثال، اگر موضوع پژوهش «بررسي نظام برنامه ريزي درسي آموزش پزشکي ايران و ارايه الگويي براي آن» باشد، استفاده از اين روش مناسب مي باشد.با استفاده از اين روش يک بررسي تطبيقي بين نظام برنامه ريزي درسي آموزش پزشکي چند کشور انجام مي گيرد. نتايج حاصل از اين بررسي، تصوير کامل و سازمان يافته اي از نظام آموزش پزشکي ايران را نشان خواهد داد. (آن چه که هست). سپس ضرورت تغيير و نهادينه کردن نظام علمي برنامه ريزي درسي آموزش پزشکي در ايران، با ارايه دلايل و الگوهاي پيشنهادي براي آن بيان مي شود. (پيشنهادها يا آن چه که بايد باشد). از اين روش مي توان براي مطالعه مشخصات رفتاري افراد نيز استفاده نمود. به عنوان مثال «بررسي ويژگي هاي سربازي که مرتکب غيبت هاي متوالي مي شود» يا «بررسي ويژگي هاي رفتاري مردم شهر الف».لازم به توضيح است که حاصل پژوهش موردي و زمينه اي فقط در همان جامعه مورد بررسي کاربرد داشته و يافته هاي آن را نمي توان به ساير جوامع تعميم داد.ت. روش پژوهش تداومي و مقطعي- اگر پژوهشگري علاقه مند باشد که تغييرات يک يا چند متغير را در طول زمان بررسي نمايد، بايد از روش مزبور استفاده نمايد. به عنوان مثال در پژوهشي با موضوع «بررسي تغييرات رفتاري جوانان بي سواد در طول مدت دو سال خدمت سربازي». و يا موضوع «تغييرات رشد جسماني و يا عقلاني کودکان منطقه الف از ابتداي تولد تا هفت سالگي» مي توان از روش مزبور استفاده نمود. در اين صورت بايد در مورد مثال دوم- تعدادي کودک به صورت نمونه گيري علمي در منطقه مورد نظر انتخاب نمود و مدت هفت سال آنها را تحت نظر قرار داد.ث.روش تحقيق همبستگي و همخواني- اگر هدف پژوهشگر شناخت رابطه بين متغيرها باشد بايد از اين روش استفاده نمايد. به عنوان مثال در پژوهشي با عنوان «بررسي رابطه بين موقعيت اقتصادي خانواده کارگران و نقش آن بر پيشرفت تحصيلي فرزندان» پژوهشگر نظرش شناخت رابطه و همبستگي بين دو متغير «موقعيت اقتصادي» و «پيشرفت تحصيلي» مي باشد.در بررسي همبستگي بين متغيرها سه نکته بايد روشن شود.1.آيا بين متغيرها رابطه و همبستگي اي وجود دارد2.وجود دارد مقدار اين رابطه(همبستگي) را بايد به دست آورد.3.جهت رابطه بين متغيرها چگونه است. همسو و مثبت است يا غير همسو و منفي.ج. روش پژوهش پس از وقوع (پژوهش هاي علّّي)- هنگامي که متغير وابسته (حادثه يا رويداد) در دسترس بوده و هدف پژوهش يافتن علت يا علل به وجود آمدن رويداد باشد مي توان از اين روش استفاده نمود. بعنوان مثال فردي خودکشي مي نمايد و يا هواپيمايي سقوط مي کند. يافتن علل و انگيزه هاي خودکشي و يا شناخت علل سقوط هواپيما، موضوع پژوهشي علي را شکل مي دهد، يعني پژوهشگر در تلاش شناسايي علل و انگيزه ها مي باشد.در اين روش امکان دستکاري و يا کنترل کردن متغير يا متغيرهاي مستقل براي پژوهشگر وجود ندارد.لازم به ذکر است که در بررسي مسايل مربوط به علوم انساني و رفتاري نمي شود براي حادثه يا رويدادي علتي خاص- يک علت- مطرح نمود. به عنوان مثال، اگر نوجواني دست به خودکشي مي زند و يا از خانه فرار مي کند، اگر اعتياد به مواد مخدر در جامعه اي زياد مي شود، اگر ميزان مصرف نوشابه هاي الکلي در جامعه اي افزايش مي يابد و يا اگر تعدادي از دانش آموزان در مقاطع مختلف تحصيلي، ترک تحصيل مي کنند، عوامل بسيار زيادي در پديدآمدن اين رويدادها موثر بوده اند که پژوهشگر بايد سعي کند همه اين عوامل را شناسايي نمايد. روش پژوهش تجربي حقيقي- پژوهشگر در اين روش نظير پژوهشگر علوم تجربي عمل مي نمايد. در تحقيقات علوم تجربي دو گروه آزمودني(نمونه) مورد نياز پژوهشگر مي باشد. گروهي که تحت تاثير متغير مستقل قرار مي گيرند (گروه آزمايشي يا گروه تجربي) و گروهي که از متغير مستقل به دور هستند، يعني تحت تاثير متغير مستقل قرار نمي گيرند. (اين گروه را گروه شاهد يا گروه کنترل مي گويند).پژوهشگر علوم انساني، در صورت استفاده از روش تحقيق تجربي حقيقي، بايد مانند پژوهشگر علوم تجربي عمل نمايد، يعني يک نمونه از جامعه آماري(آزمودني را تحت تاثير متغير مستقل قرار مي دهد و تاثير متغير مستقل را بر آزمودني بررسي مي نمايد. و سپس نتايج را، با گروهي ديگر از آزمودني که تحت تاثير متغير مستقل قرار نداشته اند، مقايسه مي نمايد. به عنوان مثال در «بررسي نقش تشويق در پيشرفت تحصيلي دانش آموزان دبستاني شهر الف با استفاده از گروههاي تجربي و شاهد». پژوهشگر ابتدا فرضيه يا سوال ها و يا اهداف ويژه اي را مطرح مي نمايد. مثلا «تشويق موجب پيشرفت تحصيلي دانش آموزان دبستاني است». سپس جامعه آماري، محيط پژوهش، روشهاي تحليل آماري و روشهاي گردآوري اطلاعات را بيان مي کند. در مرحله بعد با استفاده از روش تصادفي، نمونه گيري انجام شده و دو گروه تجربي(گروهي که قرار است مورد آزمايش قرار گيرد) و گروه شاهد(گروهي که تحت آزمايش قرار نمي گيرد) انتخاب مي شوند. گروه تجربي در طي مدت مورد نظر (يک ترم يا يک سال تحصيلي) مورد تشويق قرار مي گيرد ولي گروه کنترل تشويق نمي شود. در پايان دوره يافته ها و نتايج، تجزيه و تحليل شده و با گروه کنترل مقايسه مي گردد و نهايتاً پيشنهادهايي ارائه مي گردد.ح. روش پژوهشي نيمه تجربي- اين روش که براي اولين بار در سال 1957 توسط کمپبل مطرح شد، به اين دليل بود که انجام تحقيق به روش قبلي، به دليل نياز به انتخاب دو گروه شبيه به يکديگر، بسيار مشکل زمان بر و پرهزينه مي باشد. روش تحقيق نيمه تجربي به سه شکل زير قابل اجرا ميباشد:

1. طرح تحقيق نيمه تجربي با بکارگيري، پيش آزمون و پس آزمون، با استفاده از گروههاي تجربي و کنترل، بدون انتخاب تصادفي.  

 2.طرح تحقيق نيمه تجربي با بکارگيري چند پيش آزمون و چند پس آزمون، با استفاده از يک گروه آزمودني.           

3.طرح تحقيق نيمه تجربي با بکارگيري چند پيش آزمون و چند پس آزمون، با استفاده از گروههاي تجربي و کنترل، بدون انتخاب تصادفي. (چون توضيح درباره روش پژوهش نيمه تجربي و انواع آن مفصل بوده و باعث افزايش حجم مقاله مي گردد لذا، پيشنهاد مي شود براي کسب اطلاعات دقيق به کتاب هاي روش تحقيق در علوم اجتماعي و انساني مراجعه شود)           

 11. جامعه و نمونه آماري پژوهش (نمونه گيري): جامعه آماري عبارت است از مجموعه اي از افراد يا اشيايي که داراي ويژگي هاي همگن و قابل اندازه گيري باشد. به عنوان مثال اگر پژوهشگري بخواهد در باره دانشجويان دانشگاه صنعتي شريف، پژوهشي انجام دهد، جامعه آماري مورد نظر، دانشجويان آن دانشگاه مي باشند.نمونه آماري. عبارت است از يک گروه انتخاب شده از جامعه مورد نظر که بايد داراي خصوصيات و صفات جامعه آماري باشد تا بتوان نتايج پژوهش به دست آمده از نمونه را به جامعه تعميم داد. در انتخاب نمونه آماري بايد موارد زير رعايت شود:الف-نمونه آماري با توجه به اهداف پژوهش انتخاب شود.ب-تعداد (حجم) نمونه آماري بايد قبل از شروع پژوهش دقيقا مشخص شود.پ-انتخاب نمونه بايد بدون اعمال غرض و تعصب صورت گيرد.

12. روش هاي نمونه گيري: به منظور انتخاب نمونه (n) پژوهش از جامعه مادر (n) ، به دور از اِعمال نظر و تعصب و جانبداري، روش هايي وجود دارد که عبارتند از:

الف. روش نمونه گيري تصادفي ساده              

ب. روش استفاده از جدول اعداد تصادفي

پ.روش نمونه گيري ناحيه اي يا خوشه اي.

روش نمونه گيري طبقاتي(براي کسب اطلاعات بيشتر در مورد جامعه، نمونه آماري و روش هاي نمونه گيري به کتاب هاي آمار مراجعه شود).

13.روش هاي گردآوري داده ها: براي جمع آوري داده هاي مورد نياز يک طرح پژوهشي مي توان از روش هاي زير استفاده نمود.

1.مشاهده(ديدن)   

2.انجام مصاحبه              

 3.تکميل پرسش نامه               

 4.بررسي اسناد و مدارک(آرشيو و کتابخانه).

پژوهشگر با توجه به نوع پژوهش، روش پژوهش و نوع داده هايي که قصد جمع آوري آنها را دارد، تصميم مي گيرد از چه روشي استفاده نمايد. (جهت آگاهي بيشتر از ويژگي، مزايا، ضعف ها و موارد استفاده هر يک از چهار روش بالا به کتاب هاي آمار مراجعه شود).

14.روش تجزيه و تحليل داده ها: بعد از جمع آوري اطلاعات (داده ها) پژوهشگر با استفاده از روش هاي آماري، به تجزيه و تحليل داده ها پرداخته و سپس آنها را تفسير مي نمايد. در بسياري از موارد لازم است پژوهشگر داده ها را به صورت جداول و نمودارها ارايه داده و با استفاده از فرمول هاي آماري داده ها را تجزيه و تحليل نمايد. در تجزيه و تحليل و تفسير نتايج به دست آمده، پژوهشگر بايد متوجه باشد که نبايد با قاطعيت ادعا نمايد که داده ها چيزي يا امري را ثابت مي کند بلکه، همواره بايد در نتيجه گيري هاي خود از پيش جمله هايي نظير «چنين نشان مي دهد» ، «امکان دارد»، «مي توان حدس زد» ، «اين طور به نظر مي رسد» ، «احتمال دارد» و .. استفاده نمايد زيرا، داده هاي گردآوري شده همواره صددرصد واقعي نبوده و در موارد زيادي انعکاسي از واقعيت مي باشند. (وقتي سن فردي سوال مي شود پاسخ داده واقعي است ولي، چنان چه از کسي در مورد حادثه اي که شاهد وقوع آن بوده سوال مي شود پاسخ، انعکاسي از واقعيت مي باشد).15.خلاصه پژوهش و پيشنهادهادر پايان تحقيق لازم است خلاصه اي از پژوهش، به صورت جامع و دقيق، ارايه شود. در اين قسمت موضوع هاي اساسي اي که در تحقيق به بررسي آنها پرداخته شده است، از بيان مسئله، اهميت و ضرورت انجام پژوهش، فرضيه ها، سوال ها و يا هدف هاي کلي و ويژه پژوهش، روش انجام کار ديدگاه هاي نظري درباره موضوع پژوهش، مراحل انجام کار تا تحصيل يافته ها و تجزيه و تحليل يافته ها بايد به صورتي بسيار خلاصه و روشن آورده شود تا خواننده با مطالعه اين قسمت بتواند تصويري صحيح، دقيق و روشن از آن چه انجام شده در ذهن خود به دست آورد. (در مورد پايان نامه ها دانشگاهي استادان با مطالعه خلاصه تحقيق در جلسه دفاعيه حاضر مي شوند).در پايان همين قسمت پژوهشگر دستاوردهاي پژوهش را ارايه مي نمايد. مثلا نتايج اين پژوهش در چه زمينه هايي مي تواند مورد استفاده قرار گيرد. الگو يا الگوهايي، براساس موضوع پژوهش پيشنهاد مي شود. محدوديت هاي پژوهش – اعم از محدوديت هايي که در کنترل پژوهشگر قرار داشته اند و يا خارج از کنترل وي بوده اند- بيان مي گردد. پيشنهادهايي براي پژوهش هاي بعدي و پيوست ها(شامل سوال هاي مصاحبه، نمونه اي از پرسش نامه، نمونه هايي از مکاتبات انجام شده با دستگاه ها و ...) ارايه مي گردد.پژوهش هاي علمي و يا پايان نامه هاي تحصيلي در فصل هايي به شرح زير تشکيل مي گردد. فصل اول- طرح پژوهش فصل دوم- ديدگاههاي نظري يا ادبيات پژوهش فصل سوم- متدولوژي يا روش و مراحل اجراي پژوهشيفصل چهارم- يافته هاي پژوهش فصل پنجم- تجزيه و تحليل يافته هافصل ششم- خلاصه پژوهش و پيشنهادهادر برخي از پژوهش ها و رساله هاي تحصيلي فصل هاي چهارم و پنجم در يکديگر ادغام مي شود. علاوه بر فصل هاي بالا، در ابتدا قبل از فصل اول پيش گفتار، فهرست مطالب، جدول ها و شکل ها و پس از فصل ششم فهرست منابع، نمونه اي از پرسش نامه ها- در صورت استفاده- و نمونه اي از مکاتبه هاي انجام شده با دستگاه ها، براي کسب اطلاعات ، ارايه مي گردد.  

فهرست منابع:

1.خليلي شوريني، سياوش، روش هاي تحقيق در علوم انساني- انتشارات يادواره کتاب تهران 13752.دلاور، علي، مباني نظري و عملي پژوهش در علوم انساني و اجتماعي- انتشارات رشد. تهران 13743.ساده، مهدي، روش هاي تحقيق با تاکيد بر جنبه هاي کاربردي- انتشارات هما- تهران 13754.معين، محمد، فرهنگ فارسي- انتشارات اميرکبير- تهران 13715. نادري، عزت الله، سيف نراقي، مريم، روش هاي تحقيق و چگونگي ارزشيابي آن در علوم انساني- انتشارات بدر- تهران 13766. نبوي، بهروز، مقدمه اي بر روش تحقيق در علوم اجتماعي- انتشارات فروردين- تهران 1375